Дыялог з кіраўніцтвам адбыўся

Начальнік упраўлення культуры Віцебскага аблвыканкама Падгурскі Пётр Мікалаевіч правёў асабісты прыём грамадзян,...

Добрыя справы на Глыбоччыне працягваюцца!

28 кастрычніка 2021 года на Віцебшчыне прайшоў адзіны дзень па закладцы паркаў, алей і сквераў. Гэты дзень стаў адным з...

Міністр культуры наведаў Глыбоцкі раён

22 кастрычніка 2021 года прамую тэлефонную лінію і прыём грамадзян правёў Міністр культуры Рэспублікі Беларусь Анатоль...

Цікавая знаходка

9 лістапада 2018 года ў 13.00 завяршыўся інтэрнэт-аўкцыён, на якім за 1 200 € быў прададзены лот № 169 «YAZEP NARTSYZAVICH DRAZDOVICH 1888 Punki - 1954...

Пасланне нашчадкам

Урачыстая перадача паслання будучым пакаленням Беларусі адбылася ў Глыбокім у рамках святкавання Дня народнага...

«Беларусь. Глыбоччына. Радзіма. Нам ёсць чым ганарыцца!»

15 верасня 2021 года, напярэдадні Дня народнага яднання, у музеі прайшла гістарычная гадзіна пад назвай «Беларусь....

17 верасня ў Беларусі будзе адзначацца Дзень народнага адзінства

У адпаведнасці з Указам Кіраўніка дзяржавы ад 7 чэрвеня 2021 года № 206 у Беларусі заснавана дзяржаўнае свята Дзень...

Сапожная майстэрня гетаНа адзінаццаты дзень вайны, 2 ліпеня 1941 года, на вуліцы пакінутага Чырвонай арміяй Глыбокага ўступілі нямецкія салдаты. Матарызаваныя часці Вермахта, не затрымліваючыся ў горадзе, імкнуліся на усход, але асобныя вайскоўцы, тым не менш, забягалі ў двары гараджан па ваду. Зайшлі яны і ў двор дома, дзе жыла сям’я 11-гадовага хлопчыка Барыса Глаза, папрасілі вады. Ім вынеслі вядро вады і далі кубак, але адзін з немцаў недаверліва запатрабаваў, каб гаспадары спачатку напаілі гэтай вадой сваіх дзяцей. Толькі пасля гэтага вайскоўцы пачалі піць самі, а потым, нічога не ўзяўшы, пакінулі двор. Такім вось спакойным выдалася першае знаёмства сям’і Барыса Глаза з акупантамі, і ў той момант хлопчык безумоўна не мог уявіць, што ўжо ў наступным месяцы яго маці Рахіль будзе расстраляна як супрацоўніца органаў савецкай улады, а праз два гады падчас знішчэння гета загінуць яго бацька і сястра.

Выраб дарожных указальнікаў у адной з майстэрняў гетаГэта адбудзецца ў жніўні 1943 года, а тады летам 41-га, глыбачане, і ў тым ліку мясцовыя яўрэі, спрабавалі прыстасавацца да новай рэчаіснасці. Глыбоцкім яўрэям, аднак, вярнуцца да ранейшага жыцця было ўжо не магчыма. У канцы верасня (па іншых звестках у кастрычніку) першага года вайны па загаду акружнога камісара Паўля Гахмана ўсе глыбоцкія яўрэі былі вымушаны перасяліцца ў гета, пад якое адвялі паўночна-заходнюю частку горада. Усходняй мяжой гета з’яўлялася вуліца Ломжынская (сучасная вул. Энгельса), паўднёвай – вуліца Віленская (у наш час участак вул. Леніна ад заходняга ўскрайку горада да Цэнтральнай плошчы). Ад іншых вуліц з восені 1942 года яно было ізалявана драўляным заборам з калючым дротам.

Адначасова з узнікненнем гета быў арганізаваны юдэнрат – яўрэйскі савет, які выступаў у ролі пасрэдніка паміж яўрэйскай абшчынай горада і акупацыйнымі ўладамі. Старшынёй савета абралі Гершона Ледэрмана – вопытнага камерсанта, які добра валодаў нямецкай мовай. Яго сын Мотке, якому пашанцавала перажыць вайну, успамінаў, што ўжо на адным з першых пасяджэнняў яўрэйскага савета давялося вырашаць дылему: або падпарадкавацца акупантам і супрацоўнічаць з імі, або пачаць агульнае супраціўленне і загінуць. Да агульнага рашэння юдэнрат прыйшоў з вялікай цяжкасцю – перамагла адказнасць за старых і дзяцей. Мясцовыя яўрэі спадзяваліся на тое, што пакуль яны патрэбны немцам – іх не будуць чапаць, таму ўжо ў хуткім часе пасля стварэння гета глыбоцкі юдэнрат змог наладзіць працу значнай колькасці рамесных майстэрань і невялікіх прамысловых прадпрыемстваў. На разнастайных работах былі заняты таксама і дзеці. Напрыклад, згаданы ўжо Барыс Глаз падмятаў вуліцы, а зімой чысціў іх ад снегу.

За сваю працу жыхары гета атрымлівалі паёк, які па ўспамінах тых, хто выжыў складаўся з 200 грамаў хлеба і невялікай колькасці круп. Намаганнямі юдэнрата было арганізавана харчаванне для найменш забяспечаных, медыцынскае абслугоўванне.

Выраб упаковачнага матэрыялу ў гетаНацысты забаранілі хаваць памерлых на яўрэйскіх могілках Глыбокага – апошняе пахаванне на іх адбылося ў жніўні 1941 года. З гэтага моманту і да канца акупацыі месцам спачынку глыбоцкіх яўрэяў стаў лес Барок. Яўрэя маглі забіць за найменшае невыкананне распараджэнняў нямецкіх улад, і адзінкавыя расстрэлы на доўгі час сталі жахлівай нормай жыцця. Тым не менш, людзі да апошняга не хацелі губляць надзею на выратаванне, але ўжо з вясны 1942 года гэта надзея пачала згасаць. 25 сакавіка гітлераўцы прайшлі па вуліцах гета і без якога-небудзь прынцыпу адабралі 110 чалавек. Гэту групу людзей, якія не разумелі за што іх затрымалі, адвялі ў Барок і там расстралялі. Амаль праз тры месяцы 20 чэрвеня 1942 года адбылася другая нашмат больш крывавая акцыя, падчас якой былі забіты 2 500 чалавек (значную частку загінуўшых склалі старыя жыхары гета).
У пэўнай ступені, гэта падзея стала паваротнай кропкай у свядомасці вязняў гета. Калі раней здавалася, што выконваючы ўсе загады акупантаў, супрацоўнічаючы з нямецкімі ўладамі, яўрэйская абшчына зможа зберагчыся ад знішчэння, то зараз людзі зразумелі, што не існуе ніякіх правілаў, выконваючы якія можна будзе захаваць сваё жыццё і жыццё сваіх блізкіх. Але разам з тым, прыйшло разуменне таго, што абараніць сябе можна толькі са зброяй у руках, і немалая частка моладзі ўстала на шлях супраціўлення.

Рабочыя ў адной з майстэрняў гетаУ выніку ў гета ўзнікла падпольная моладзевая група, якая імкнулася арганізаваць узброенае супраціўленне. Паступова былі наладжаны сувязі з партызанамі, да якіх з гета пачалі ўцякаць невялікія групы моладзі. Для кожнага ўцекача гэты крок быў звязаны з цяжкім маральным выбарам, бо мог прывесці да расстрэлу родных, якія заставаліся ў гета. Так, Залман Фейгельсон успамінае, што пасля таго як ён – ужо будучы членам партызанскага атраду – вывеў з гета маці і брата, нацысты арыштавалі яго бацьку, цётку, дваюраднага брата і расстралялі іх у пакаранне.
З цягам часу сувязі падпольнай групы гета з партызанамі толькі ўзмацніліся, летам 1943 года пачаў распрацоўвацца план сумеснай атакі партызан і жыхароў гета на нямецкі гарнізон Глыбокага, але рэалізаваць яго не паспелі. Нечаканыя падзеі, якія адбыліся ў сярэдзіне жніўня 1943 года на поўдні Глыбоцкай акругі самым непасрэдным чынам паўплывалі на далейшы трагічны лёс яўрэйскай абшчыны.

16 жніўня 1943 года на савецкі бок перайшла 1-я руская нацыянальная брыгада СС “Дружына” пад кіраўніцтвам Уладзіміра Гіль-Радзіёнава, значную частку якой складалі былыя савецкія ваеннапалонныя. На наступны дзень гэта вайсковае злучэнне, якое змяніла назву на “1-я Антыфашысцкая партызанская брыгада”, знянацку атакавала і разграміла нямецкія гарнізоны ў Докшыцах і Крулеўшчыне. 18 жніўня з боку Глыбокага гітлераўцы пачалі моцнае наступленне на “радзіёнаўцаў”, вымусіўшы тых адступіць. Нямецкае кіраўніцтва ў Глыбокім адчувала небяспеку з боку гета, сярод жыхароў якога сапраўды ў гэты час вялася падрыхтоўка да ўзброенага выступлення. Таму, адкінуўшы партызан ад горада, было вырашана адразу ж распачаць ліквідацыю глыбоцкага гета.

Помнік на магіле ахвяр глыбоцкага гета (фота 1950-х гг)У ноч з 18 на 19 жніўня гета было акружана салдатамі. Раніцай 19 жніўня юдэнрату было загадана сабраць усіх яўрэяў на плошчы быццам бы для адпраўкі ў Польшчу. Разумеючы, што нацысты рыхтуюць чарговую “акцыю”, людзі адмовіліся выконваць гэта распараджэнне і паспрабавалі вырвацца з акружанага гета. Гэта аднак удалося не многім, бо ў адказ гітлераўцы адкрылі шчыльны агонь, і большасці яўрэяў давялося хавацца ў шматлікіх сховішчах, зробленых пад хатамі. Разрозненыя асяродкі супраціўлення, якія стыхійна ўзніклі на вуліцах гета ўжо не маглі выратаваць сітуацыю, тым больш, што акупанты пачалі бамбіць тэрыторыю гета з паветра, і ў хуткім часе паўночна-заходнія кварталы Глыбокага былі ахоплены агнём. Мірныя жыхары задыхаліся ў дыме пажараў, гінулі ад куль і асколкаў гранат, і толькі пад покрывам ночы атрымалі апошні шанец вырвацца на свабоду. Сярод тых, каму пашанцавала выжыць, быў і Барыс Глаз, якога вывела з гета дзяўчына-партызанка.
У кожнага з некалькіх соцень яўрэяў, якія выжылі падчас знішчэння глыбоцкага гета была свая шчаслівая гісторыя выратавання, але ўсіх іх звязваў агульны боль – тымі страшнымі жнівеньскімі днямі кожны з іх страціў родных і сяброў. Усяго 19-20 жніўня 1943 года ў Глыбокім загінула каля 4 500 яўрэяў, памяць якіх увекавечвае помнік у скверы на вуліцы Чкалава, дзе ахвяры гета знайшлі свой апошні спачынак.