"Зімовы маршрут" працягваецца...

30 студзеня 2023 года наш горад сустракаў удзельнікаў рэспубліканскага патрыятычнага працоўнага праекта Беларускага...

На сувязі горад-пабрацім

Напярэдадні Міжнароднага дня памяці ахвяр Халакоста, гарады-пабрацімы Глыбокае (Беларусь) і Кір'ят-Бялік (Ізраіль)...

Супрацоўнікі музея правялі дыялогавую пляцоўку

У дні святкавання 85-годдзя Віцебскай вобласці наш музей правёў дыялогавую пляцоўку "Гісторыя Віцебскай вобласці: лічбы,...

Кантактны заапарк "Церамок" запрашае...

У кантактным заапарку, які размясціўся ў сценах нашага музея, дзеці і дарослыя змогуць гладзіць жывёл, карміць, трымаць...

Запрашаем на выставу!

Для многіх жыхароў Беларусі старэйшага ўзросту эпоха Савецкага Саюза, што сышоў у нябыт больш 30 год назад, застаецца ў...

У гасцях у дамавіка

У дні зімовых школьных канікулаў у музеі быў арганізаваны і праведзены калядны квэст "У гасцях у дамавіка", у якім...

Калядныя падарункі

Кароткія снежаньскія дзянькі напярэдадні Калядаў і Новага года – гэта той непаўторны час, ад якога заўжды чакаеш...

У наш час дзякуючы Інтэрнэту пошук любога кулінарнага рэцэпта зойме не больш некалькіх хвілін. Але ў былыя гады кожную цікавую, невядомую раней гастранамічную параду імкнуліся захаваць “пра запас”, запісаўшы ў адмысловы сшытак. Туды ж звычайна ўклейваліся рэцэпты, што дазвалялі значна ўзбагаціць свой гаспадарчы досвед, выразаныя з розных часопісаў (накшталт “Работніцы і сялянкі”). Занатоўваўся на паперы і ўласны, напрацаваны за многія гады, вопыт, які павінен быў быць перададзены наступным пакаленням. Як вынік – нават нягледзячы на недахоп спецыялізаванай літаратуры, у руплівай гаспадыні пад рукой заўсёды была самаробная кулінарная “энцыклапедыя”, складанне і папаўнення якой вялося на працягу ўсяго жыцця.
Вокладка кулінарнай кнігі (2012 г.)Падобным чынам у другой чвэрці ХІХ стагоддзя ствараўся і, па сутнасці, першы айчынны гаспадарча-кулінарны дапаможнік – “Літоўская гаспадыня, ці навука аб утрыманні ў добрым стане хаты і забеспячэнні яе ўсімі прыправамі і запасамі кухоннымі і аптэкарскімі і гаспадарчымі, а таксама гадаванні і ўтрыманні скаціны, птушкі і іншай жывёлы адпаведна спосабам найбольш выпрабаваным і правераным вопытам і да таго ж самым танным і простым”. За гэтай грувасткай назвай хаваецца вялікае мноства правераных часам практычных парад, што адрасаваліся публіцы аўтарам кнігі – Ганнай Цюндзявіцкай.
Ганнай Цюндзявіцкай.Аўтар будучага кулінарнага “бэстсэлера” нарадзілася ў 1803 годзе ў вёсцы Каралішчавічы (сучасны Мінскі раён) у шляхецкай сям’і Прушынскіх. Ва ўзросце 23 год Ганна выйшла замуж за былога маршалка шляхты Барысаўскага павета Юзафа Цюндзявіцкага і пераехала ў мужаў маёнтак Кішчына Слабада (зараз – вёска ў Барысаўскім раёне), дзе пражыла да канца жыцця. Не зважаючы ўвагі на забяспечанасць сям’і, Ганну Цюндзявіцкую не цікавіла бесклапотнае жыццё жонкі буйнога землеўласніка – яна трымала пад пільнай увагай усе сферы хатняй гаспадаркі і побыту.
Захоўваючы вопыт бацькоў і суседзяў, паступова назапашваючы свой асабісты досвед, яна, нарэшце, прыйшла да рашэння падзяліцца ім з шырокай аўдыторыяй. Зрабіць гэта ў тагачасных умовах можна было толькі адным спосабам – апублікаваць кнігу. Цяжка сказаць, на працягу якога прамежку часу яна рыхтавала сваю энцыклапедычную працу, але, нарэшце, у 1848 годзе ў Вільні “Літоўская гаспадыня” убачыла свет. Адразу ж трэба ўдакладніць, што ўпамінанне Літвы ў назве кнігі было хутчэй данінай павагі былой беларуска-літоўскай дзяржаве – Вялікаму княству Літоўскаму – памяць пра якую беражліва захоўвала наша шляхта. Пражыўшы ўсё жыццё ў ваколіцах Мінска і Барысава, Ганна Цюндзявіцкая перанесла на паперу гаспадарчую і кулінарную спадчыну, найперш, беларускага народу.

Жыццё сучасных хатніх гаспадынь у значнай ступені аблегчана наяўнасцю на іх кухнях шматлікіх “памагатых”: сокавыціскалкі, мульціваркі, куханныя камбайны, электрычныя мясарубкі, блэндары, міксеры, газавыя пліты, сушылкі для гародніны і многае іншае.

Нашы бабулі і прабабулі маглі толькі марыць пра такіх памочнікаў. Але ж і ў іх атрымоўвалася прыгатаваць стравы не менш смачныя! А дапамагалі гаспадыням у гэтай нялёгкай справе простыя вясковыя прылады і прыстасаванні, што былі ў арсенале кожнай жанчыны. Гэтыя прадметы былі ў велізарнай пашане. Нават самы просты посуд, які выкарыстоўваўся ў побыце штодня, бераглі вельмі старанна. Бацькі дзяўчат загадзя запасаліся гаршчкамі, талеркамі і рознымі пячнымі прыстасаваннямі, каб выдаць сваіх прыгажунь замуж не з пустымі рукамі, а з добрым пасагам. Да таго ж, наяўнасць свайго асартыменту кухонных прылад і прыстасаванняў выстаўляла дзяўчыну ў выгадным свеце, паказваючы яе дбайнасць і гаспадарлівасць. Важна адзначыць, што большасць з прадметаў кухоннага ўжытку мелі не толькі ўтылітарнае, але і важнае духоўнае прызначэнне ў жыцці нашых продкаў, адыгрываючы значную ролю ў рытуалах.

Беларуская печ у музейнай экспазіцыіУ першую чаргу тут варта прыгадаць печ. Яна выкарыстоўвалася не толькі для прыгатавання ежы, абагрэва дома, але і як спальнае месца падчас зімовых халадоў. Печ у беларусаў – адзін з асноўных рытуальных цэнтраў космасу сялянскага жытла. Яна ўзяла на сябе функцыі сакральнага асяродку хаты. У міфалагічным плане печ успрымалася як утаймавальніца прыроднага агню і адначасова яго захавальніца, што сімвалізавала няспынны працяг жыцця ў хаце. Значная колькасць рытуалаў сямейнай накіраванасці выконвалася каля печы.

Лепшае вішнёвае варэнне 2022 года гатуюць у ГлыбокімЗ даўніх часоў плады вішні карысталіся вялікай папулярнасцю ў беларусаў. Бо няма смачнейшых кампотаў і варэння, чым звараных са саспелых вішань. Яшчэ ў сярэдзіне мінулага стагоддзі па плошчы пладовых насаджэнняў гэтая культура займала ў Беларусі другое месца пасля яблыні. Мусіць, цяжка знайсці ў нашым горадзе ці раёне падвор'е, дзе не расце ўслаўленая глыбоцкая вішня. І ў гэтыя дні, калі ідзе масавы збор вішнёвага ўраджаю, не лішнім будзе ўспомніць вішнёвыя рэцэпты нашых бабуль і прабабуль. Прычым, гаспадыні ў пазамінулым стагоддзі ўмелі з вішні гатаваць не толькі варэнне і кампоты. Пазнаёміцца ​​з незвычайнымі вішнёвымі рэцэптамі мы прапануем і Вам.

У кулінарнай кнізе Алены Малахавец "Падарунак маладым гаспадыням, або сродак для скарачэння выдаткаў на дом", якая ўпершыню была надрукавана яшчэ ў 1861 годзе, знаходзім некалькі незвычайных рэцэптаў вішнёвых страў. Сярод іх вельмі простая, але разам з тым і даволі экзатычная для сучасных гаспадынь салата з марынаваных вішань:

Зрелые вишни обтереть досуха, сложить в банку, залить холодным уксусом, вскипячённым со специями. На 4 фунта (1.6 кг) 1 ½ фунта (0.6 кг) сахара, 4 ½ стакана уксуса и добавить пиво из сосновых побегов.

Рецепт приготовления пива следующий: срезать молодые побеги сосны, длинною от 3 до 4-х дюймов (7.5 см – 10 см), накрошить на мелкие куски, сварить в воде, процедить сквозь ветошку. На ведро жидкости положить 2 фунта (0.8 кг) сахарного песку, варить, пока не погустеет, как жидкая патока, слить в бочонок, закупорить, сохранять в холодном, но сухом месте, хоть целый год. Приготовляя пиво, брать на каждые 30 бутылок воды – 2 бутылки вышепоименованного, соснового отвара, кипятить часа два, дать остыть, влить в винную бочку, предоставить брожению, потом разлить по бутылкам.

Велікодная паштоўка (пач. ХХ ст.)Вялікдзень - самае вялікае хрысціянскае свята. З ім звязана мноства традыцый, якія сфарміраваліся стагоддзямі. Важная частка гэтага свята на нашых землях - святочны стол, на які ў гэты дзень падаецца асабліва багатая і разнастайная ежа. Пра тое, як святкавалі Вялікдзень у багатых магнацкіх і сціплых шляхецкіх сядзібах, у дамах гараджан і вясковых хатах – знаходзім інфармацыю ў шматлікіх літаратурных крыніцах, і, галоўнае, у кулінарных кнігах тых гадоў.

У былыя часы пасля саракадзённага паста ў заможных сем'ях на стол ставілі сорак розных страў. Святочная трапеза ў дзень Вялікадня павінна была адлюстроўваць царкоўную сімволіку, таму на стале абавязкова прысутнічалі тры галоўныя стравы, якія асвячаюць у храме: фарбаваныя яйкі, куліч і тварожная пасха.

Карчма на БеларусіГісторыя беларускіх напояў, як безалкагольных, так і алкагольных, сыходзіць у далёкае мінулае. Мёд дзікіх пчол, які дабывалі нашы далёкія продкі шляхам бортніцтва, ужывалі не толькі ў натуральным выглядзе, але і гатавалі з яго слабаалкагольны напой – медавуху. Для яе прыгатавання мёд разводзілі ў халоднай вадзе, дабаўлялі дрожджы, хмель і старанна перамешвалі. Для атрымання спецыфічнага паху і смаку клалі розныя карані, кветкі і травы. У драўлянай бочцы вытрымлівалі будучы напой 6-8 сутак у халодным месцы. Медавуха шырока выкарыстоўвалася ў святочна-абрадавым жыцці беларусаў. Маладыя пілі медавуху не толькі на самім вяселлі, але і яшчэ цэлы месяц пасля ўрачыстасці. Адсюль і выраз – “мядовы месяц”.

Сярод безалкагольных напояў найбольшай папулярнасцю ў беларусаў карыстаўся бярозавік (або кляновік). Бярозавы або кляновы сок з даўніх часоў масава нарыхтоўвалі ў вясенні перыяд. Паколькі сабраны сок хутка псуецца, яго стараліся ўжываць свежым. Для доўгага захоўвання ў бочку з бярозавым сокам дабаўлялі прарошчаны і паджарыны ячмень або жытнёвыя сухары, ячменны солад, прарошчаныя бабы, дубовыя трэскі. Затым бочку ставілі для браджэння ў цёмнае халоднае месца (або проста закопвалі ў пясок) на 4-6 тыдняў. Такі напой мог захоўвацца да сенакосу. Летам бярозавік часта выкарыстоўвалі для прыгатавання халадніка (акрошкі).

Адным з відаў турызму, які ў апошнія гады развіваецца ў нашай краіне, з’яўляецца гастранамічны турызм. Яго сутнасць заключана ў імкненні пазнаёміцца з краінай праз прызму нацыянальнай кухні. Але для таго, каб зацікавіць турыста беларускімі кулінарнымі асаблівасцямі, яму трэба прапанаваць сапраўды аўтэнтычныя стравы, традыцыя прыгатавання якіх перадаецца з пакалення ў пакаленне.

Бадай першае, што прыходзіць у галаву пры думцы пра нашу нацыянальную кухню – знакамітыя беларускія дранікі. Але ж далёка не толькі іх могуць прапанаваць турыстам айчынныя майстры кулінарнай справы. У кожным рэгіёне Беларусі да нашага часу захоўваюцца старадаўнія рэцэпты ўнікальных страў, якія могуць зацікавіць аматараў смачна і з густам паесці. Некаторым з іх пашанцавала патрапіць у Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь, што павінна садзейнічаць іх надзейнаму захаванню. Гастранамічныя асаблівасці Глыбоччыны ў гэтым спісе прадстаўлены трыма праяўленнямі кулінарнай спадчыны нашага краю: стравамі “Клёцкі з душамі” і “Масляны баран”, а таксама тэхналогіяй выпечкі жытняга хлебу.

Пахавальная абраднасць займала асобнае месца ў традыцыйным светапоглядзе беларусаў, паколькі прадугледжвала сістэму рытуальных дзеянняў, рэлігійных уяўленняў і прадпісанняў, закліканых сімвалічным чынам аформіць смерць чалавека і яго пераход ў свет продкаў (нябожчыкаў). Свае вытокі пахавальная абраднасць бярэ са старажытных часоў, і ў першую чаргу гэта было звязана з верай у душу і загробнае жыццё, з важнасцю захоўваць сувязь пакаленняў, існаваннем старажытнага культу продкаў. Гэта пакінула свой адбітак на культурным развіцці беларускага народа, і закранула другія яго аспекты. Большасць традыцый пахавальнага абраду дайшло да нашых дзён, у тым ліку і памінанне памерлых. Памінкі праходзілі як у канкрэтны час - пасля пахавання, так і ў строга адведзеныя дні, якія назвалі Дзядамі.

Памінальны стол беларусаўДзяды – памінальны абрад, рытуальная вячэра ў памяць памерлых родзічаў. У некаторых выпадках паняцце “Дзяды” мела іншы сэнс – Дзядамі называлі душы памерлых продкаў, а таксама рытуальную ежу, падрыхтаваную на памінальны дзень. У найболей архаічнай форме Дзяды захаваліся толькі ў беларусаў.

Дзядоў у беларусаў, як і паводле царкоўнага ўставу, чацвёра: зімовыя (Масленічныя) – перад Масленым тыднем, веснавыя (Радунічныя) – на Радуніцу, летнія (Духаўскія, Сёмушныя, Стаўроўскія) – у суботу перад Сёмухай на Духаў дзень, восеньскія (Змітраўскія, Вялікія, Багатыя) – перад святым Дзмітрыем. У некаторых рэгіёнах Беларусі адзначаюць і да шасці Дзядоў. Але найбольш значымымі лічыліся восеньскія Вялікія Дзяды.

“Клёцкі з душамі” – папулярная страва, распаўсюджаная на захадзе Віцебскай вобласці, у тым ліку і на тэрыторыі Глыбоцкага раёна. Назву страва атрымала ад начынкі, якая змешчана ў сярэдзіне клёцкі і называецца “душой”. Першапачаткова клёцкі з’яўляліся рытуальнай стравай памінальнага стала, пра што пісаў Рыгор Барадулін у вершы “Чышчу бульбу”:

Там бульбай адбывалі
Святы ўсе:
На клёцкі бульбу дралі на хаўтуры,
З душамі клёцкі дзень віталі хмуры
У кроплях пары,
Нібыта ў расе.
I на Дзяды таксама клёцкі елі,
Напаміналі, што не вечна ў целе
Душа святло дрыготкае нясе.

Карціна, якая перадае працэс прыгатавання калдуноўКлёцкі, і не абавязкова “клёцкі з душамі” лічыліся абавязковай стравы на памінках з даўніх часоў. Устойлівы выраз “запрасіць на клёцкі” у нашай мясцовасці азначаў “запрасіць на памінкі”. Пры гэтым начынка (напрыклад, з мяснога фаршу) выступае сімвалам душы, а абалонка (з цёртай варанай бульбы) – цела. Хаця аматары містыкі трактуюць гэта крыху інакш. Маўляў, калі разразаеш толькі што прыгатаваную клёцку – знутры паднімаецца духмяная пара. Гэта і ёсць "душа".
С цягам часу страва з бульбы набыла такую папулярнасць, што клёцкі сталі гатаваць і ў выхадныя ды святочныя дні. Адзін з рэцэптаў гатавання клёцак на Глыбоччыне апісаў у сваёй рукапіснай кнізе “Дыяменты роднай мовы” краязнаўца Іван Волкаў. Вось што піша ён пра стравы з бульбы:

Клёцкі. Драную бульбу адціскаюць праз марлю. Калі крухмал адстаіцца, яго увесь дадаюць у адціснутую драную бульбу, убіваюць два яйкі, соль, старанна вымешваюць. Рыхтуюць мясны фарш са свініны і гавядзіны з дабаўленнем цыбулі, перцу, лаўровага лісту, кмену. Бярэцца жменя бульбянога цеста, расціскаецца ў аладку з паглыбленнем усярэдзіне, куды кладзецца кавалачак фаршу, мяса абціскаецца цестам і ў далонях закатваецца. Клёцкі кідаюць у кіпень, крыху падсолены. Праз паўгадзіны клёцкі будуць гатовы. Варыць клёцкі лепш у прасторным чыгунку ці каструлі, каб можна было іх у час варкі лёгка памешваць. Ядуць клёцкі са смятанай, толькі што зваранай капустай, ці з сокам, у якім яны варыліся. Клёцкі з’яўляюцца адной з асноўным памінальных страў.

Калі ж упершыню “клёцкі з душамі” згадваюцца ў пісьмовых, ці літаратурных крыніцах? Паспрабуем знайсці адказ на гэта пытанне з дапамогай музейных экспанатаў.