Глыбоцкі
гісторыка-этнаграфічны музей

У наш час дзякуючы Інтэрнэту пошук любога кулінарнага рэцэпта зойме не больш некалькіх хвілін. Але ў былыя гады кожную цікавую, невядомую раней гастранамічную параду імкнуліся захаваць “пра запас”, запісаўшы ў адмысловы сшытак. Туды ж звычайна ўклейваліся рэцэпты, што дазвалялі значна ўзбагаціць свой гаспадарчы досвед, выразаныя з розных часопісаў (накшталт “Работніцы і сялянкі”). Занатоўваўся на паперы і ўласны, напрацаваны за многія гады, вопыт, які павінен быў быць перададзены наступным пакаленням. Як вынік – нават нягледзячы на недахоп спецыялізаванай літаратуры, у руплівай гаспадыні пад рукой заўсёды была самаробная кулінарная “энцыклапедыя”, складанне і папаўнення якой вялося на працягу ўсяго жыцця.
Падобным чынам у другой чвэрці ХІХ стагоддзя ствараўся і, па сутнасці, першы айчынны гаспадарча-кулінарны дапаможнік – “Літоўская гаспадыня, ці навука аб утрыманні ў добрым стане хаты і забеспячэнні яе ўсімі прыправамі і запасамі кухоннымі і аптэкарскімі і гаспадарчымі, а таксама гадаванні і ўтрыманні скаціны, птушкі і іншай жывёлы адпаведна спосабам найбольш выпрабаваным і правераным вопытам і да таго ж самым танным і простым”. За гэтай грувасткай назвай хаваецца вялікае мноства правераных часам практычных парад, што адрасаваліся публіцы аўтарам кнігі – Ганнай Цюндзявіцкай.
Аўтар будучага кулінарнага “бэстсэлера” нарадзілася ў 1803 годзе ў вёсцы Каралішчавічы (сучасны Мінскі раён) у шляхецкай сям’і Прушынскіх. Ва ўзросце 23 год Ганна выйшла замуж за былога маршалка шляхты Барысаўскага павета Юзафа Цюндзявіцкага і пераехала ў мужаў маёнтак Кішчына Слабада (зараз – вёска ў Барысаўскім раёне), дзе пражыла да канца жыцця. Не зважаючы ўвагі на забяспечанасць сям’і, Ганну Цюндзявіцкую не цікавіла бесклапотнае жыццё жонкі буйнога землеўласніка – яна трымала пад пільнай увагай усе сферы хатняй гаспадаркі і побыту.
Захоўваючы вопыт бацькоў і суседзяў, паступова назапашваючы свой асабісты досвед, яна, нарэшце, прыйшла да рашэння падзяліцца ім з шырокай аўдыторыяй. Зрабіць гэта ў тагачасных умовах можна было толькі адным спосабам – апублікаваць кнігу. Цяжка сказаць, на працягу якога прамежку часу яна рыхтавала сваю энцыклапедычную працу, але, нарэшце, у 1848 годзе ў Вільні “Літоўская гаспадыня” убачыла свет. Адразу ж трэба ўдакладніць, што ўпамінанне Літвы ў назве кнігі было хутчэй данінай павагі былой беларуска-літоўскай дзяржаве – Вялікаму княству Літоўскаму – памяць пра якую беражліва захоўвала наша шляхта. Пражыўшы ўсё жыццё ў ваколіцах Мінска і Барысава, Ганна Цюндзявіцкая перанесла на паперу гаспадарчую і кулінарную спадчыну, найперш, беларускага народу.

Па свайму зместу дадзеная кніга нагадвае сапраўдны падручнік, асобныя раздзелы якога прысвечаны правілам захавання ў добрым стане хаты і гаспадарчых пабудоў, належнаму ўтрыманню хатняй жывёлы і птушкі, правільнаму фарбаванню і бяленню ваўнянай і льняной пражы, і нават асабістай гігіене і касметыцы. Якіх толькі парад не убачыш у гэтым дапаможніку! Як захоўваць вокны светлымі і чыстымі, і чым залепліваць расколіны ў печы, колькі разоў і як даіць кароў, і як знімаць загар – праглядаючы змест кнігі не можаш пазбавіцца ўяўлення, што пані Цюндзявіцкая пакінула свой слушны каментарый на любы выпадак, не абышла ўвагай ні адну дробязь. І ў той жа час прыходзіш да высновы, што аўтар стварыла кнігу менавіта для сапраўднай гаспадыні, якая не дапускае і думкі, каб зрабіць што-небудзь “абы-як”.
Але “Літоўская гаспадыня” – гэта не толькі гаспадарчы даведнік, не ў меншай меры гэта яшчэ і багацейшы збор кулінарных рэцэптаў. Мясныя і рыбныя стравы, стравы з гародніны і садавіны, прыгатаванне варэнняў і разнастайных гатункаў сыра, выпечка хлеба і здобы, і, канечне ж, асобны вялікі раздзел, што ўмяшчае самыя разнастайныя алкагольныя і безалкагольныя напоі, вырабленыя ў хатніх умовах. Прычым, на старонках кнігі знайшлося месца як для простых народных страў, так і для вытанчанай “шляхецкай” кухні.
Характэрна, што і першае, прыжыццёвае выданне “Літоўскай гаспадыні”, і пазнейшыя перавыданні XIX стагоддзя выходзілі без указання імя аўтара, як таго і жадала Ганна Цюндзявіцкая. На жаль, гэта практыка адлюстроўвала спецыфіку тых часоў, калі грамадствам лічылася, што паважанай жанчыне не дапушчальна займацца літаратурай, ці дзейнасцю падобнага роду. З 1848 па 1873 год кніга выдавалася шэсць разоў, што з’яўляецца найлепшым сведчаннем яе тагачаснай папулярнасці. Новае жыццё яна атрымала ў канцы мінулага стагоддзя. Некалькі яе беларускамоўных выданняў пабачылі свет таксама і ў апошняе дзесяцігоддзе; без асаблівых цяжкасцей вы знойдзеце ў Інтэрнэце яе электронны варыянт. Такім чынам, сёння кожны жадаючы зможа здзівіць родных ці гасцей смачнымі старасвецкімі стравамі, якімі частавалі на Беларусі 200 год назад, і пры гэтым, успомніць добрым словам тую, дзякуючы якой гэта стала магчымым – сапраўдную гаспадыню Ганну Цюндзявіцкую.
А на развітанне – некалькі кулінарных парад ад пані Цюндзявіцкай, якія цудоўна ілюструюць дух таго часу:
Для прыгатавання сметанковага пячэння патрэбна было наступнае: “Бяруць паўтара фунта мукі (1 фунт = каля 410 грам), восем лотаў цукру (1 лот = каля 12,8 грам), адзін фунт несалёнага і нятопленага масла, адно яйка, усё добра перамешваюць і раскачваюць халоднае да таўшчыні, роўнай двум рублям, пакладзеным адзін на адзін. Пасля формай ці шклянкай вырэзваюць маленькія пячэнні, густа намазваюць іх зверху жаўтком, пасыпаюць цукрам і саджаюць на блясе ў цёплую печ. За паўгадзіны яны ўжо спякуцца. На стол пячэнне падаюць цёплым, тады яно мае цудоўны смак”.
Свіны рулет гатаваўся наступным чынам: “Фунт свежага сала, столькі ж шынкі і два фунты нятлустай свініны, абодва вухі парсюка крышаць на дробныя кавалкі, дадаюць чатыры лоты цыбулі, зубкі два часнаку, тры чвэрці лота простага перцу, чатыры лоты солі, па адной чвэрці лота базіліку і чабару. Сумесь добра размешваюць, шчыльна начыняюць ёю страўнік маладога парсюка, моцна завязваюць абодва яго канцы і кладуць у каструлю, дзе ўжо наліта вада напалам з воцатам, а таксама ёсць некалькі лаўровых лістоў, гваздзіка. Усё вараць гадзін колькі. Потым рулет дастаюць, кладуць пад гнёт, каб пляскаўся. Падаюць на стол астуджаным, нарэзаным на кавалкі”.
А вось як можна было паспрабаваць жытняй кавы: “Чыстае зерне, буйное, прасеянае прамываюць, сушаць, а потым без усялякіх клопатаў падпражваюць у жароўні, асцерагаючыся, каб не падпаліць. Пасля мелюць і гатуюць, як звычайную каву, толькі парашку гэтага даюць у два-тры разы больш і вараць даўжэй. Атрымліваецца пітво смачнае і карыснае”.